Franz Kafka :: Verzameld werk

Wanneer een product gelijkgesteld wordt met een (merk)naam, dan heb je het gemaakt. Pamper, bic, aspirine… hebben allemaal het status van specifiek product overstegen. Een enkele keer valt die eer ook een wetenschapper, filosoof of kunstenaar te beurt: darwinistisch (Charles Darwin), platonisch (Plato) en kafkaiaans (Franz Kafka). Al is het maar de vraag of die laatste daar zo blij mee zou zijn.

{image}Kafka liep immers niet al te hoog op met zijn schrijverijen, zelfs al leek hij enige literaire ambities te koesteren en zijn enkele van zijn verhalen tijdens zijn leven gepubliceerd. Het gros ervan hield hij echter achter met de bedoeling het te vernietigen. Een klein deel van zijn werk, verbrandde hij ook effectief maar het merendeel overleefde en werd in weerwil van zijn testamentaire vraag toch gepubliceerd door zijn oud-studiegenoot en vriend Max Brod.

De absurditeit van het onverbiddelijke noodlot en de daaraan vaak gekoppelde ijzeren bureaucratenlogica die in de verhalen terugkeert, leidde tot de omschrijving kafkaiaans; een omschrijving waar Kafka het ongetwijfeld niet mee eens zou zijn. Want hoewel tijdens het lezen “een gevoel van ademnood, (…) alsof je te weinig hebt gegeten” jou kan overvallen, zoals Marjolijn Februari het in haar nawoord omschrijft, zou alvast Kafka dit ontkennen. De man die existentialistische nachtmerries neerpende nog voor het woord opgang maakte, schaterlachte naar verluidt immers geregeld bij het voorlezen van zijn verhalen aan vrienden.

Het voelt vreemd aan om in Kafka’s verhalen humor te zien, daarvoor voelen ze te inderdaad te beklemmend aan en ademen ze te veel een “ambtenarenabsurdisme” (Felicitas Poppe) uit. Maar een dergelijke lezing van Kafka is al evenzeer gekleurd door de psychologisering van de auteur, die hij weliswaar zelf in de hand werkte met zijn beruchte brief aan zijn vader. Uiteraard is de schuldvraag levensgroot aanwezig in zijn werk (Het Proces voorop) net als de “strijd” van het individu tegen het staatsapparaat (Het Slot, en opnieuw Het Proces) maar Kafka is niet alleen die zwaarmoedige zwartkijker.

In het bijzonder in zijn kortverhalen weet Kafka een rijk gamma aan emoties te bespelen: surreële taalspelletjes (“Het uitstapje in de bergen”), doldwaze tragedies (“Geef het op!”) en berustend verdriet (“De ellende van een vrijgezel”) komen net hier zo goed aan bod als de eerder vermelde thema’s van schuld en boete (Het vonnis) en de onmogelijkheid om het ware leven te leiden (Het dichtstbijzijnde dorp, Een keizerlijke boodschap). Het is in die kortverhalen, en heus niet alleen het overbekende De gedaanteverwisseling dat Kafka’s kracht en veelzijdigheid als schrijver naar voor treedt.

Uiteraard behoren zijn romans met recht en rede tot de canon, zelfs al bestaan ze alleen in onafgewerkte vorm. In het bijzonder Het slot, over landmeter K. die er maar niet in slaagt zijn opdrachtgevers te ontmoeten, toont aan dat Kafka zijn thema’s ook binnen een groter geheel wist te plaatsen. Dat Het proces bekender geworden is, is in de eerste plaats te danken aan de premisse: een man wordt schuldig bevonden aan een misdaad zonder dat hij of de lezer ooit te weten komt welke wet hij overtreden heeft. Parallellen met de huidige strijd tegen het terrorisme en de ondergraving van mensenrechten is snel gemaakt.

Sommigen zien hierin een teken dat Kafka in zijn verhalen de toekomst voorzag, vooral de opkomst van Nazi-Duitsland lijkt in zijn werk voorspeld te worden. Maar dat is onzin. Kafka was geen (onbedoelde) Nostradamus maar een schrijver die de universele condition humaine uitstekend aanvoelde en vertaalde naar een niet altijd even doordringbaar of te begrijpen universum. Dat zijn verhalen bijna honderd jaar na hun ontstaan nog steeds tot de verbeelding spreken, zegt niets over het tijdperk maar alles over Kafka’s talent. Zijn verzameld werk zou dan ook in geen enkele boekenkast mogen ontbreken.

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Schrijf uw reactie
Vul hier uw naam in