Eyes Wide Shut




Volgens Christiane Kubrick, de weduwe van de regisseur, was haar
echtgenoot voor zijn laatste film eindelijk op de juiste leeftijd
gekomen om een film te maken over “het ultieme onderwerp” – seks.
Een vreemde bewering, lijkt het, aangezien zowel ‘Lolita’ als ‘Dr.
Strangelove’
in grote mate over dat onderwerp gingen. Maar waar
die beide films een (tragi-)komische benadering kozen, gaat Kubrick
hier, voor zijn laatste filmuitstap, volop voor het ernstig drama.
Deels tragedie, deels thriller, deels surrealistische nachtmerrie
en deels wie weet wat nog allemaal, werd ‘Eyes Wide Shut’ de
testamentfilm van één van de allergrootste Amerikaanse regisseurs.
Zoals het Kubricks reputatie past, werd het een moeilijke, complexe
prent die pers en publiek verdeelde bij z’n originele release in
1999, maar die nu al aan een soort van come-back bezig is.

Wie hier nuchter naar kijkt, ziet tegenwoordig een uitermate
fascinerende prent, weliswaar met onmiskenbare gebreken, die op een
metaforische manier (daar heb je ‘m weer met z’n metaforen, jawel),
zinnige dingen probeert te zeggen over seksualiteit,
man-vrouw-relaties en bewust door je leven stappen. Met je ogen
wijd open, dus.

Gebaseerd op een relatief obscure novelle van Arthur Schnitzler,
gaat ‘Eyes Wide Shut’ over dokter Bill Harford (Tom Cruise), die
schijnbaar gelukkig getrouwd is met zijn echtgenote Alice (Nicole
Kidman, toen nog getrouwd met Cruise). Vanaf het begin zien we dat
hun huwelijk gebaseerd is op routine – wanneer Alice aan Bill
vraagt hoe ze eruit ziet voor ze naar een feestje vertrekken, hoeft
hij niet eens naar haar te kijken, maar hij antwoordt automatisch
dat ze er geweldig uitziet. Hij wéét dat gewoon, daarvoor zijn ze
getrouwd.

De suggestie is dat Bill met z’n ogen wijd gesloten z’n leven
leidt. Zijn vrouw staat vanzelfsprekend aan z’n zij, hij leeft in
de routine van
werk-thuis-en-af-en-toe-eens-een-feestje-maar-niet-te-dikwijls-want-ik-moet-morgen-vroeg-op.
Voor Alice ligt het anders. Op één van die feestjes is ze zich maar
al te bewust van de avances van een andere man, terwijl Bill zich
schijnbaar van geen kwaad bewust is wanneer twee dames aan z’n arm
gaan hangen. Later zien we Bill en Alice beginnen vrijen voor een
spiegel – hij sluit z’n ogen, zij bekijkt zichzelf. Het hangt er
allemaal maar van af hoe bewust je met je leven bezig bent.

De volgende avond doet Alice echter een bekentenis aan Bill over
een man die ze enkele jaren geleden ontmoette – nuja, ontmoette…
Ze zag hem, en dat was voldoende. Op dat moment had ze alles willen
opgeven – hem, hun kind, haar leven – om maar bij hem te kunnen
zijn. Voor Bill is dat een ontzagwekkende bekentenis, de
geruststellende routine van z’n leven wordt plotseling onder hem
weggetrokken, want nu plots blijkt z’n vrouw verborgen emoties en
begeertes te hebben. Er is meer gaande met haar dan hij ooit heeft
ingezien. Er is meer te koop in de wereld dan hij wist.

Bill wordt wegens een medisch geval weggebeld en gedurende die
lange nacht begint hij een soort van seksuele odyssee in de straten
van New York. De beelden van Alice en die andere man spoken door
z’n hoofd, hij raakt geobsedeerd door een droombeeld, en bijgevolg
kan hij niet naar huis. Tijdens die nacht ziet hij zowat alle
vormen van seksualiteit – hij ontmoet een hoertje, een vader die
z’n dochter prostitueert en zelfs een groots opgzette orgie. Waar
Alice alleen maar droomde van een seksleven buiten dat met haar
man, komt Bill opeens volop in de praktijk terecht. Ironisch genoeg
is hij evenwel nooit in staat om te handelen op zijn omgeving –
telkens wanneer hij op het punt staat seks te hebben, komt er
steeds iets tussen. Maar verdomme, ondertussen zijn zijn ogen wel
wijd open gegaan.

Die orgiescène was een bron van controverse bij de release van
de film – in Amerika moesten er digitale schaduwen worden
aangebracht over bepaalde delen van het scherm opdat de film een
geschikte leeftijdscategorie opgeplakt zou krijgen, maar wat veel
belangrijker is: heel wat critici hadden commentaar op die scène
als “onrealistisch”. Echte orgieën zien er zo niet uit, zeiden ze:
mysterieuze figuren in rode mantels en met maskers op, die
vreemdsoortige, bijna religieuze rituelen opvoeren met wierrook en
muziek die verdacht veel op een incantatie lijkt. Het lijkt mij een
bijzonder vreemde commentaar om die scènes onrealistisch te noemen
– natuurlijk zijn ze dat. Geen enkele Kubrickfilm sinds ‘2001’ is
ooit nog strikt realistisch geweest. Dat is wat Kubrick zo goed
kan: surrealistische, prachtig in beeld gezette taferelen
orchestreren om een punt duidelijk te maken. In dit geval lijkt de
raadselachtige sfeer van deze seksuele sekte symbolisch voor Bills
naïviteit tegenover seks: hij komt terecht in een wereld van
seksualiteitsbeleving die hij eerder niet kende of voor mogelijk
hield. Al die dingen die hij tijdens die nacht tegenkomt, zijn hem
zo vreemd, liggen zo ver uit zijn gewone leefwereld, dat die
orgiescène daar enkel een visuele uiting van lijkt. Hij hoort niet
thuis in dat wereldje en hij voelt er zich niet op z’n gemak.

Schnitzlers novelle ging in wezen over de vraag of er wel een
essentieel verschil bestaat tussen droom en realiteit, en Kubrick
volgt dat verhaal verrassend getrouw op. De actie werd
overgeplaatst naar een hedendaags New York, maar de gebeurtenissen
zijn min of meer hetzelfde gebleven. Alice droomt over een
seksleven buiten dat van haar huwelijk, Bill komt er tot zijn eigen
verbazing achter dat zo’n leven effectief bestààt, maar hij kan er
niet aan deelnemen. Waar ligt dan de grens tussen droom en
werkelijkheid?

Kubrick brengt dit alles bijzonder elegant in beeld, met een
steadicam die de personages overal volgt en een knappe
kleurencodering waarin blauw en rood elkaar betekenisvol
afwisselen. Het echtpaar Cruise/Kidman is nooit minder dan
geloofwaardig, maar het is Kidman die hier echt uitblinkt: ze heeft
drie grote monologen die absoluut vuurwerk leveren.

Maar dat alles – het netwerk aan betekenissen, de visuele pracht
en praal, de goeie acteurs – kan niet verhinderen dat ‘Eyes Wide
Shut’ zeker een half uur te lang aanvoelt. Een thrillergegeven dat
er tijdens de tweede helft wordt bijgesleurd, voelt bovendien
geforceerd aan, alsof Kubrick enkel nog wat tijd nodig had om z’n
thema’s af te werken en er dan maar dat gegeven bijhaalde om tijd
te winnen. ‘Eyes Wide Shut’ gaat niet over een sekte, en of die al
dan niet verantwoordelijk is voor een moord, welnee… Maar dan had
hij dat gegeven ook moeten laten liggen in plaats van het er wél
bij te halen, maar er vervolgens niets mee te doen.

‘Eyes Wide Shut’ is ook weer zo’n film waarvan je elke scène kan
gaan zitten ontleden, controleren op diepere betekenissen en op
drie verschillende manieren interpreteren. Met andere woorden: een
waardige afsluiter voor de carrière van een briljant regisseur.
Nee, perfect is hij zeker niet. Maar projecten die zodanig
ambitieus zijn als dit, hebben het ook niet nodig om perfect te
zijn.

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Schrijf uw reactie
Vul hier uw naam in

3 × vijf =